Ki 100 tylli ki khubor ka koit ka khiah nakabynta ki khynnah ba kin tip bad ban ia sam ki dei ki ba suk bad ki ba lah ban shaniah kiba la thmu kyrpang nakabynta ki khynnah kiba ha ka rta kaba 6 haduh 14 snem. Ngi sngew ba ka long kaba donkam ba ki samla lud kiba don ha ka rta kaba 10 haduh 14 snem kin tip shaphang kane ka khubor ka koit ka khiah namar dei ha kine ki rta ba ki khynnah ki shim ia ka bynta ban long ki nongri nongsumar ia ki para kiba dang rit ha ki iing ki sem jong ki. Bad ka long ruh kaba donkam ban ithuh bad ban ai ka jingiaroh ia ki na ka bynta kane ka kam ban iarap ia ka iing ka sem ha kane ka rukom.

Ki 100 tylli ki khubor ka koit ka khiah ki kynthup ia ki 10 tylli ki khubor ha ki 10 tylli ki phang ba kongsan jong ka koit ka khiah. Kita ki long: ka Malaria (ka jingpang khieshohrih), ka Diarrhoea (ka prie pynhiar), Nutrition (ka jingioh ia ki jingbam tei met), Coughs colds & illness (ka jingpang jyrhoh, baiongkhlieh), intestinal worms (ka jingdon wieh ha ki snier), Water & Sanitation (ka umbam umdih bad ka jingleh khuid leh suba), immunization (ka jingai dawai tika ban iada na ki jingpang), ka HIV/AIDS bad ki jing aksiden, jingmynsaw, ka jingheh jingsan ha ka por khyllung. Kine ki khubor kiba suk ban sngewthuh ki long nakabynta ki kmie ki kpa bad ki nonghikai shaphang ka koit ka khiah ban pyndonkam bad ki khynnah, la ha iing ne ha skul ne ha kino kino ki seng bad ha ki jaka ai jingsumar.

Kine harum ki long ki 10 tylli ki khubor halor ka phang kaba 10: Ka jingpang HIV bad AIDS

  1. Ka met ka phad jong ngi ka long kaba kyrpang bad ka don la ka jong ka bor kabakyrpang ban iada ia ngi ha ka jingim jong ngi kaba manla ka sngi na ki jingpang kiba ngi lah ban ioh lyngba ki khniang jingpang (germs) kiba ngi ioh lyngba ka jingring mynsiem, ka bam ka dih, bad kaba ktah eiei.
  2. Ka jingpang HIV ka dei ruh kaba wan lyngba ki khniang jingpang (germs) kiba ju khot VIRUS (hangne u “V” u mut VIRUS). Une u virus u long uba ma bha, uba lah ban khang ia ka met na ka ban iada ia ngi na kiwei pat ki khniang jingpang.
  3. Ki riewstad saian ki la shna ia ki dawai kiba lah ban pyntlot ia u khniang jingpang HIV, hynrei ym pat don pat ban lap ia ki lad ki lynti ban weng syndon ia u na ka met ki nongpang.
  4. Katba nang iaid ka por bad lada ym ioh dawai, ki briew kiba don ia u khniang jingpang HIV kin sa ioh ia ka jingpang AIDS. Ka AIDS ka dei ka jingpang kaba kynthup ia bun ki jingpang kiba jur kiba pyntlot ia ka met katba nang iaid ki sngi.
  5. Ngim lah ban ioh ia u khniang jingpang HIV bad u im hapoh ka snam bad kiwei kiwei de ki kynja um kiba don ha ka met, kiba mih ha ka por ba ka kynthei bad u shynrang ki ia thiah lok(lada uwei ne kawei na ki shijur ki don ia une khniang jingpang) bad kumta ter ter. U khniang jingpang HIV u lah ban saphriang (1) ha ka por ba ka kynthei bad u shynrang ki iathiah lok, (2) na ka kmie kaba don ia u khniang jingpang sha i khyllung ba ka pun, bad (3) lyngba ka snam.
  6. Ki briew ki lah ban lait na ka kaba ioh ia u khniang jingpang HIV na kaba iathiah lok da kaba (1) ki kiar na ka iathiah lok, (2) iathiah lok bad ki briew kiba ki shaniah, lane (3) da kaba pyndonkam ia ki kondom haba iathiah lok (ka jingiathiah lok ryngkat ki jingiada).
  7. Phi lah ban ialehkai, iabam iadih lang, ia khublei kti bad ia kdup bad ki briew kiba don jingpang HIV bad AIDS. Phin nym ioh ia u khniang jingpang HIV lada phi leh kumta.
  8. Ki briew kiba ioh ia ka jingpang HIV bad AIDS ki sngew sheptieng bad sngewsih. Kumba long kiwei pat ki briew, ki donkam iaka jingieid bad ka jingkyrshan lang jong kiwei bad kane ka long kumjuh ia ki bahaiing hasem jong ki ruh. Ki donkam ban iakren shaphang ki jingkhuslai jongki.
  9. Kum ka jingiarap ialade bad ia kiwei ruh kumjuh, ki briew kiba tharai ba ki don ia ka jingpang HIV lane AIDS ki dei ban leit sha ki jaka ai jingsumar lane ki hospital na ka bynta ban test bad ioh ia ki jingsumar.
  10. Ha bun ki ri jong ka pyrthei, ki briew kiba don ia ka jingpang HIV (HIV positive) ki ioh ia ka jingiarap bad jingsumar. U dawai ba ki khot u antiretroviral therapy (ART) u iarap ia ki ban im kham slem.

Kine ki khubor ka koit ka khiah ki dei ki ba la bishar bad pynjanai da ki riew shemphang ka koit ka khiah bad phi lah ban shem ia ki ha ka ORB health website.

Kine harum ki long khyndiat ki jingai jingmut shaphang kiei kiba ki khynnah ki lah ban leh khnang ba kin snghewthuh khambha ia ka phang bad ba kin ia sam iaka khubor bad kiwei.

KA HIV bad AIDS: Kaei kaba ki Khynnah ki Lah Ban Leh?

  • SHNA HI iaki khubor kiba iadei bad ka HIV bad AIDS da kaba pyndonkam da ki kyntien la jong ha ka ktien jong phi hi
  • PULE LYNDET ia ki khubor khnang ba ngin nym klet ia ki.
  • IASAM ia ki khubor bad kiwei ki para khynnah bad ki bahaiing jong phi.
  • LUM ia ki kot lyngkdop bad ki jingtip kiba iadei bad ka HIV bad AIDS bad sam ia kine ha ki shnong ki thaw jong phi.
  • IA WER ia ki nongpeit ka koit ka khiah sha ki skul jongngi ba kin lah ban ai jubab ia ki jingkylli jongngi kiba iadei bad ka HIV bad AIDS.
  • WAD ia ki lad ban iarap ia ki khyllung ha ki shnong jong ngi kiba shah ktah ha ka jingpang AIDS.
  • IALEHKAI ia ka jingialehkai Lifeline Game bad wad bniah ia ki rukom im ne jinglong ki ba lah ban buh ia ngi ha ka jingma jong ka HIV.
  • SHNA bad IALEHKAI iaka jingialehkai True and False ha kaba iadei bad ka rukom ba ka HIV ka saphriang na uwei lane kawei ka briew sha kiwei pat. Kylli jingkylli ha kaba kut ban ioh jingiarap.
  • WAD JINGHIKAI kumno ban nang ban iakren shaphang ki jingialang paralok kyrpang bad shaphang ki jingsngew jongngi ha kaba iadei bad ka jingkwah ban iathiah lok.
  • IALEHKAI ia ka jingialehkai Fleet of Hope bad wad bniah kino ki rukom im kiba ngi dei ban bud ban iada ia ngi na ka HIV ha ki jingialang lok kyrpang jongngi.
  • PYRKHAT shaphang ki jingeh kiba kito kiba don HIV lane AIDS ki hap ban iaid lyngba bad kumno ngin lah ban iarap iaki.
  • LEH IA KA DRAMA ban ak kumba ioh jingpang HIV bad sngap thuh kumno kito kiba don jingpang HIV ki sngew.
  • SNGAP bad iakren ia ki khana shaphang ki briew kiba im bad ka jingpang HIV bad ki jingeh kiba ki hap ban iakynduh.
  • SHNA ia ka jingkyntip ban lap ia kiei kiba ngi tip shaphang ka HIV bad AIDS.
  • BUH ia ka synduk ha ki klas jongngi nakabynta ban thep ia ki jingkylli kiba iadei bad ka HIV bad AIDS.
  • SHNA ia ka dur poster shaphang ka HIV bad AIDS nakabynta ban wah ha ki skul jong ngi
  • THAW ia ka drama shaphang ka kawei ka khynnah kynthei kaba kyrteng ka Meena lane u khynnah shynrang uba kyrteng u Rajeev ha kaba ka kmie jong ki kapang HIV bad kumno ka Meena ka pynkohnguhia ka kmie jong ka ban leit sha ka jaka ai jingsumar ban ioh ia u dawai ART (anti-retroviraltherapy).
  • SDANG ia ka HIV bad AIDS Action club (kynja seng) ban pynsaphriang jingtip ha ka skul jongngi bad ki bahaiing jong ngi ruh kumjuh shaphang kane ka jingpang.
  • KYLLI kumno ka met jongngi ka iada ialade na ki jingpang? Kiei ki jingbam kiba pynkhlain ia ka bor iada jingpang jong ka met jongngibad kiba iarap ba kan long kaba la khreh lada wan kano kano ka jingpang? Kaei ka HIV bad kaei ka AIDS? Kine ki dak ki mut aiu? Kaei kaba jia lada don mano mano ba lap ba ki don ia ka jingpang HIV? Ka ei kaba jia haba uno uno u briew u lap ba u la ioh ia ka jingpang AIDS?Ha kano ka rukom ka HIV ka saphriang na uwei u briew sha uwei pat? Ha kano ka rukom ba kam saphriang? Kumno ngin lah ban iada ialade na ka? Ha kano ka rukom lah ban lap bad sumar ia ka jingpang HIV? Ha kano ka rukom ki dawai kin lah ban pynduna ia ka jingsaphriang kane ka jingpang na ka kmie sha i khun ba ka pun? Ha kano ka rukom u dawai ART (anti- retroviral therapy) u treikam bad ha kano ka por dei ban dih ia u? Ha kano ka khyllipmat bad kumno ba ka jingialang paralok jong ngi ka kylla sha ka jingiadei kaba poi shaduh ka jingiathiah lok? Ha kano ka rukom u briew lane ka briew ki lah ban pyndonkam ia u kondom ha ka rukom kaba dei? Ha kano ka rukom ngi lah ban kyrshan bad ai mynsiem ia ki paralok ne ki bahaiing jongngi kiba don ia ka jingpang HIV ba kin lah ban im ka jingim kaba koit ba khiah bad kaba bha? Haei ka don ka jaka ai jingsumar kaba jan tam kaba lah ban ai jingiarap ia ki briew kiba don ia ka jingpang HIV bad AIDS?

Ban ioh jingtip shuh shuh shaphang ka jinglehkai Lifeline Game lane ka Fleet of Hope, lane ka nuksa kaba iadei bad ka jinglehkai True or False lane kano kano ka jingdonkam, sngewbha ban wad jingtip lyngba ka www.childrenforhealth.org lane clare@childrenforhealth.org.

খাশি Home